یافتههای کاوشگرانی چون رومن گریشمن در تپه سیلک درباره قدمت سفال و کاشی زرینفام در کاشان و همچنین اختراع چرخ کوزهگری، پیشینه سفال بعد از ظهور اسلام در کاشان و کوزهای در موزه ارمیتاژ روسیه که بر قدمت این هنرصنعت در کاشان شهادت میدهد، از نکات جالبی است که در نشست مجازی گروه «دانشکده حفاظت میراث» با محوریت پیشینه سفال و کاشی زرینفام در کاشان ازسوی عباس حلواچی پژوهشگر، مردمشناس و فعال میراث فرهنگی بیان شد.نام کاشان تداعیگر فنون و مهارتها و هنرصنعتهای بیشماری است که از قدمت و تاریخ این کهنشهر تاریخی حکایتها دارد. آنچه در ادامه میخوانید مختصری از توضیحات عباس حلواچی درباره پیشینه سفال و کاشی زرینفام در کاشان است.
وقتی در تپههای سیلک ظروف قرمزرنگ پیدا شد!
کاشان از دیرباز از مهمترین مراکز تولید و ساخت سفال و کاشی در ایران بوده است. چنانکه پروفسور رومن گیرشمن در پی کاوشهای باستانشناسیاش در تپه سیلک، در اینباره مینویسد: «قدیمیترین محل سکونت بشری که در دشت شناخته شده «سیلک» نزدیک کاشان در جنوب تهران است که علایم سکونت اولیه انسان در این موضع در پایه تپهای مصنوعی درست بر فراز خاک بکر یافته شده است.» او از پیدا شدن نوعی ظروف تازه قرمزرنگ در این منطقه خبر داده که در کورههای بسیار ابتدایی پخته میشده و عوارض این پختوپز قطعات سیاهرنگی بر سطح آنها بهجا گذاشته است. او مینویسد: «در آن زمان نخستین پیشرفت در فن کوزهگری صورت گرفت و آن پیدایش ظروف منقوش بود. ظروف مزین در این عهد عبارت بود از کاسههایی ناهموار و بیدوام، پایه آنها بهشکل ظرف تخممرغ و پوشیده از اندودی سفیدرنگ بود که روی آن خطوط افقی و عمودی رسم شده بود. با مطالعه دقیقتر معلوم میشود که این تزیین تقلیدی از طرز سبدسازی است، زیرا هنوز چیزی از آن زمان نگذشته بود که انسان سبدهایی را به عوض ظرف به کار میبرد که روی آنها را با گل رُس اندوده و در آفتاب خشک کرده بود. بنابراین اکنون نیز با نقاشی همان حالت تقاطع ترکههای سبد را مجسم میساخت.»
اختراع چرخ کوزهگری در آغاز هزاره چهارم قبل از میلاد
در آغاز هزاره چهارم قبل از میلاد انسان ساکن سیلک موفق به اختراع چرخ کوزهگری شده است. بهگفته گیرشمن، مرحله دیگر در تکامل تمدن ماقبل تاریخی ایران با عهد سوم سیلک مشخص میشود و شامل تعداد بسیاری از سطحهای فوقانی است که مربوط به بخش اعظم هزاره چهارم قبل از میلاد است. در این دوره پیشرفت قطعی که ما هنوز از فواید آن برخورداریم در صنعت کوزهگری ایجاد شد و آن اختراع چرخ و کوره آجرپزی با ضمایم آن بود. کوزهگر بهوسیله ابزار مترقی خود کوزههایی با اشکال بسیار متنوع مانند جامهای بزرگ،کاسه،خمره و... پر از طرحهای تازه به مشتریان عرضه میکرد. از مهمترین و زیباترین سفالینههای بهدست آمده در تپه سیلک هم مربوط به دوره ششم و از قبرستان «ب» است که در ضلع جنوبغربی شهر کاشان و 200متری جنوب شرقی تپه جنوبی سیلک قرار دارد و امروز تبدیل به باغ انار و گل شده است.جالب اینکه اغلب سفالینههای بهدستآمده در قبرستان «ب» منقوش و شامل قوری با لوله بلند منقاری شکل، ابریق، تنگها، کوزههای کوچک، لیوان یا فنجان، جامها، ظروف آبریزدار، فنجانها، لیوان شیپورهای، چراغهای سهپایه، الوک، ظروف به شکل حیوانات (ریتون)، ظروف به شکل مشک و قمقمهها هستند.
پیشینه سفال در کاشانِ پس از اسلام
در دوران پس از اسلام نیز کاشان همواره بهعنوان یکی از مهمترین مراکز تولید سفال و کاشی در ایران بوده است. ابوعبداله محمدبناحمد مقدسی در کتاب «احسن التقاسیم» مینویسد: «کاشان شهری نامور،کهنساز در مرز کویر است. پیرامون آن کشتزارها آباد کاریزها فراوان دارد. در ساختن «قمقمه» ماهرند.» همچنین زکریای قزوینی در کتاب «آثار البلاد و اخبار العباد» روایت میکند: «صنایع اهل کاشان، سفال لعاب داده است که در ساختن این سفال از استادان هر جایی ماهرترند.»
کوزهای که به پیشینه سفال در کاشان شهادت میدهد!
اما یکی از قدیمیترین آثاری که بر فعالیت استادان کاشان شهادت میدهد و اینک در موزه ارمیتاژ روسیه نگهداری میشود، کوزهای بزرگ است که کتیبهای عریض به خط نسخ متوسط بر زمینهای از نقوش گل و گیاه دارد. کتیبه با این جمله به پایان میرسد: «عمل جمالالدین محمد کاشانی» از روی سبک کتیبه و تزئینات کوزه میتوان تخمین زد که در اواسط قرن ششم هجری و تقریبا نیمقرن جلوتر از اولین آثار شناختهشده بدل چینیهای لعابدار کاشان ساخته شده است.
قدمت سفال زرینفام کاشان به پیش از سلجوقی میرسد
زرینفام تکنیکی است که حاصل آن تشکیل یک لایه فلزی طلامانند با درخشش متالیک یا قوس و قزح است. لعاب زرینفام با جلای فلزی در حقیقت لایهای نازک از اتمهای فلزات درخشان (ترکیبی از مس و نقره) است که بر سطح لعاب پایهسفید ایجاد میشود و در طیف رنگهای مختلفی چون سبز کمرنگ، لیمویی کمرنگ، قهوهای، مسی جلادار، یاقوتی براق و... بر روی لعاب از پیش پخته شده بهوجود میآید. اما سهم سفالگران ایرانی، بهویژه کاشانی در این میان بسیار حائز اهمیت بوده، چراکه آنان روشهای لعابکاری پیشینیان خود را برای نسلهای بعدی به ارمغان آورده بودند. هرچند شهرهای دیگری چون نیشابور و ری در دوره سلجوقی محل ساخت سفالینههای منقوش بودند، اما کاشان خیلی پیشتر از این دوران بهعنوان مهمترین مرکز ساخت سفالینهها شهرت داشته است. از سوی دیگر کاشان دارای شجرهنامههای کامل خانوادههای سفالسازان است که برخی از آنها در سال 977 میلادی آغاز بهکار کرده و تا سده چهاردهم به این صنعت مشغول بودهاند.در پایان بد نیست بدانید ابنبطوطه جغرافینگـــــــار مسلمان آفریقایــــــی-اسپانیایی در سفرنامه خود میگوید دیوار صحن امام رضا(ع) با کاشیهای کاشان پوشیده شده بود که بسیار زیباتر و رخشانتر از کاشیهای کشور خود اوست. همچنین شواهد زیادی وجود دارد که نشان میدهد کاشیهای کاشان به تمام کشورهای خاورمیانه و خاور نزدیک و به باکو، سمرقند، اسمره و شمال افریقا فرستاده میشد. خانــــــدان ابیطاهــــــر کاشــــانی کـــــه از برجستهترین هنرمندان سفال زرینفام هستند آثار درخشانی چون کاشیها و محراب پیش رو، بالای سر و پایین پای مبارک امام در حرم امام رضا(ع)، لوحـــــه مزار زریـــــنفام حرم حضـــــــرت معصومه(س)، محراب گرگان، محراب امامزاده یحیی(ع) ورامین و... را به یادگار گذاشتهاند.
منبع خبر
